Dwa posiłki po 300 kcal. Niemal tyle samo białka, tłuszczu, węglowodanów, wody i soli. Na etykiecie wyglądałyby prawie identycznie. Różniło je przede wszystkim to, jak bardzo zostały przetworzone.
Naukowcy z Virginia Tech sprawdzili, czy sam stopień przetworzenia może wpływać na reakcję organizmu. Wyniki były wyraźne: po posiłku ultraprzetworzonym wzrosła odpowiedź insulinowa, glukoza utrzymywała się nieco dłużej na podwyższonym poziomie, a organizm inaczej wykorzystywał energię. Różnice zaobserwowano także w obszarach mózgu związanych z motywacją i nagrodą.
Badanie zostało opublikowane 5 października 2026 roku w „Nature Metabolism”.
Żywność ultraprzetworzona a zdrowie. Naukowcy wyrównali kalorie i składniki odżywcze
Produkty ultraprzetworzone często zawierają więcej tłuszczu i cukru, a mniej błonnika czy białka. To utrudnia ocenę, czy za różnice zdrowotne odpowiada samo przetworzenie, czy raczej skład takich produktów.
Tym razem badacze celowo zminimalizowali te różnice.
„Wiemy, że większość żywności ultraprzetworzonej zawiera dużo tłuszczu, dużo cukru, mało błonnika i mało białka. Ale jeśli sztucznie utrzymamy wszystkie te rzeczy na tym samym poziomie, czy jest coś w samym przetwarzaniu, co prowadzi do innego efektu?” – mówiła Alex DiFeliceantonio z Fralin Biomedical Research Institute, której laboratorium prowadziło badanie.
W projekcie wzięło udział 57 zdrowych dorosłych w wieku od 18 do 45 lat. U 32 osób przeprowadzono zarówno pełną część metaboliczną, jak i badanie mózgu z użyciem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego.
Każdy uczestnik podczas osobnych wizyt jadł oba rodzaje posiłków, a między próbami zachowywano co najmniej trzy dni przerwy. Dzięki temu można było porównać reakcję tej samej osoby na dwa różne zestawy jedzenia.
Uczestnicy przychodzili na badanie po nocnym poście. Następnie wykonywano pomiary w specjalnej komorze metabolicznej i podawano im posiłek o wartości 300 kcal, który mieli zjeść w ciągu 10 minut.
Zawartość kalorii, białka, tłuszczu, węglowodanów, wody i soli różniła się między posiłkami o mniej niż 1 proc.
„Gdyby te posiłki miały etykiety żywieniowe, byłyby praktycznie identyczne” – mówił Zach Hutelin, pierwszy autor badania.
Co jedli uczestnicy? Jeden posiłek był minimalnie przetworzony, drugi ultraprzetworzony
Różnica stawała się wyraźna dopiero po spojrzeniu na skład obu zestawów.
Posiłek minimalnie przetworzony składał się z plasterków banana, suszonej żurawiny, sera i jajka.
W zestawie ultraprzetworzonym znalazły się kawałek kanapki z masłem orzechowym i dżemem, wędlina z indyka, warzywne chipsy, ciastko, płatki śniadaniowe, puree ziemniaczane instant i niewielka ilość wody.
Produkty klasyfikowano zgodnie z systemem NOVA, który dzieli żywność na cztery grupy w zależności od stopnia przetworzenia przemysłowego.
Po posiłku badanym pobierano krew bezpośrednio po jedzeniu, a następnie jeszcze sześć razy w ciągu trzech godzin. Analizowano m.in. odpowiedź insulinową, wydatek energetyczny i sposób wykorzystywania węglowodanów jako źródła energii.
Żywność ultraprzetworzona a insulina. Badacze zauważyli wyraźne różnice
Wyniki zaskoczyły autorów.
„Byliśmy zszokowani, gdy okazało się, że każdy pojedynczy parametr metaboliczny się różnił” – powiedział Hutelin.
Po zjedzeniu ultraprzetworzonego posiłku odpowiedź insulinowa była wyraźnie większa. Stężenie glukozy utrzymywało się też nieco dłużej na podwyższonym poziomie. Jednocześnie organizm wydatkował więcej energii, ale wykorzystywał mniej węglowodanów jako paliwa.
Autorzy przypominają, że przewlekle podwyższony poziom glukozy wiąże się ze zwiększonym ryzykiem m.in. cukrzycy. Nie można jednak na tej podstawie wyciągać wniosku, że pojedynczy posiłek ultraprzetworzony wywołuje chorobę. Badanie dotyczyło krótkotrwałej reakcji organizmu, a nie skutków diety utrzymywanej przez miesiące lub lata.
Żywność ultraprzetworzona a mózg. Zmiany pojawiły się w układzie nagrody
Naukowcy chcieli sprawdzić również, czy różnice metaboliczne mają związek z tym, jak mózg reaguje na jedzenie.
Podczas osobnej wizyty uczestnicy oglądali zdjęcia produktów o zbliżonej wartości odżywczej, ale różnym stopniu przetworzenia. W tym czasie wykonywano funkcjonalny rezonans magnetyczny. Badani odpowiadali też, ile byliby skłonni zapłacić za pokazane produkty.
Najciekawsze różnice dotyczyły prążkowia brzusznego i jądra półleżącego, czyli obszarów związanych m.in. z motywacją, uczeniem się i nagrodą.
Sposób wykorzystywania węglowodanów po posiłku był powiązany z tym, jak mózg reagował później na zdjęcia jedzenia.
Jednocześnie uczestnicy nie deklarowali, że zapłaciliby więcej za produkty ultraprzetworzone.
Carlos A. Monteiro z Uniwersytetu w São Paulo, którego badania doprowadziły do stworzenia klasyfikacji NOVA, zwrócił uwagę, że od lat trwa spór o to, czy negatywne skutki zdrowotne wiązane z żywnością ultraprzetworzoną wynikają głównie z jej składu, czy również z samego sposobu przetwarzania.
„To nowy i ważny wkład, ponieważ to mózg ostatecznie reguluje zachowania związane z jedzeniem” – powiedział.
Czy stopień przetworzenia żywności ma znaczenie niezależnie od kalorii?
Autorzy są ostrożni z wnioskami. Badanie było niewielkie, obejmowało młodych i zdrowych dorosłych i dotyczyło tylko jednej pary posiłków po 300 kcal.
Są też inne ograniczenia. Ilość białka w obu zestawach była podobna, ale jego źródła nie były identyczne. Posiłek ultraprzetworzony zawierał więcej dodatków do żywności. Badacze uwzględnili ogólną ilość błonnika, ale nie analizowali dokładnie fizycznej i chemicznej struktury produktów.
Kolejne badania mają objąć większe porcje, inne zestawy posiłków, szersze grupy uczestników i dłuższy czas obserwacji.
„Chcemy zbadać konkretne czynniki, takie jak komercyjne dodatki do żywności lub określone etapy przetwarzania, które mogą prowadzić do różnych odpowiedzi metabolicznych” – powiedziała DiFeliceantonio.
Na razie badanie pokazuje jedno: sama liczba kalorii i makroskładników nie zawsze wystarcza, by przewidzieć, jak organizm zareaguje na posiłek. Stopień przetworzenia może być kolejnym elementem, który warto brać pod uwagę.
Czym jest żywność ultraprzetworzona? Definicja i kluczowe cechy
Pojęcie żywności przetworzonej bywa mylące, ponieważ większość produktów spożywczych podlega jakimś formom obróbki, takim jak pasteryzacja, mrożenie czy suszenie. Takie minimalne przetworzenie nie jest szkodliwe. Problem dotyczy żywności ultraprzetworzonej (UPF), która w systemie klasyfikacji NOVA stanowi osobną, czwartą grupę. Są to przemysłowe formuły, które zwykle składają się z pięciu lub więcej składników.
Produkty te zawierają substancje rzadko stosowane w domowej kuchni, takie jak uwodornione oleje, syrop glukozowo-fruktozowy, izolaty białkowe, a także liczne dodatki mające na celu poprawę smaku, wyglądu i trwałości – barwniki, emulgatory, konserwanty i wzmacniacze smaku. Ich celem jest stworzenie taniego, wygodnego i niezwykle smacznego produktu o długim terminie przydatności do spożycia, który często zawiera niewiele lub wcale składników w ich pierwotnej, nieprzetworzonej formie.
Długoterminowe skutki zdrowotne spożywania żywności ultraprzetworzonej
Regularne spożywanie żywności ultraprzetworzonej jest silnie powiązane z negatywnymi skutkami zdrowotnymi. Badania wskazują na zwiększone ryzyko rozwoju otyłości, nadciśnienia, cukrzycy typu 2 oraz zaburzeń lipidowych. Dzieje się tak, ponieważ produkty te są zazwyczaj bogate w dodany cukier, sól i niezdrowe tłuszcze nasycone oraz trans, a jednocześnie ubogie w błonnik, witaminy i składniki mineralne.
Długotrwała dieta oparta na produktach UPF może również przyczyniać się do wzrostu ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i niektórych nowotworów, w tym raka jelita grubego oraz raka piersi. Składniki dodawane w procesie produkcji mogą nasilać stany zapalne w organizmie, co jest jednym z mechanizmów leżących u podstaw wielu chorób przewlekłych.
Jak rozpoznać żywność ultraprzetworzoną? Praktyczne wskazówki
Najprostszym sposobem na zidentyfikowanie żywności ultraprzetworzonej jest dokładne czytanie etykiet. Długa lista składników, zwłaszcza tych o trudnych do wymówienia nazwach, to pierwszy sygnał ostrzegawczy. Należy zwracać uwagę na obecność takich dodatków jak syrop glukozowo-fruktozowy, uwodornione lub częściowo uwodornione oleje, sztuczne barwniki, glutaminian sodu (MSG), azotyn sodu czy BHA i BHT.
Żywność ultraprzetworzona to często produkty, które w niewielkim stopniu przypominają swoje naturalne pierwowzory. Typowe przykłady to słodzone napoje gazowane, pakowane słodycze i ciastka, chipsy, słodzone płatki śniadaniowe, gotowe dania mrożone, parówki, nuggetsy z kurczaka czy zupy w proszku. Zazwyczaj znajdują się one w środkowych alejkach supermarketów, w przeciwieństwie do świeżych, nieprzetworzonych produktów, które dominują na obrzeżach sklepu.
Dlaczego żywność ultraprzetworzona jest tak uzależniająca?
Produkty ultraprzetworzone są świadomie projektowane, aby stymulować ośrodek nagrody w mózgu i zachęcać do dalszej konsumpcji. Producenci precyzyjnie równoważą w nich trzy kluczowe składniki: cukier, tłuszcz i sól. Taka kombinacja, często w połączeniu z odpowiednią teksturą i szybkim wchłanianiem, wywołuje silną odpowiedź neurobiologiczną, sprawiając, że jedzenie staje się niemal niemożliwe do przerwania. Celem jest osiągnięcie tzw. hiper-smakowitości, która osłabia naturalne sygnały sytości wysyłane przez organizm.
Mechanizm ten jest na tyle silny, że eksperci porównują go do uzależnienia. Badania wykorzystujące Skalę Uzależnienia od Jedzenia Yale (Yale Food Addiction Scale) pokazują, że żywność ultraprzetworzona aktywuje kryteria typowe dla substancji uzależniających, takie jak utrata kontroli nad spożywaną ilością, silne łaknienie czy odczuwanie objawów odstawienia. Te właściwości tłumaczą, dlaczego tak trudno jest ograniczyć spożycie tego typu produktów, nawet mając świadomość ich negatywnego wpływu na zdrowie.
Wpływ żywności ultraprzetworzonej na jelita i mikrobiom
Dieta bogata w żywność ultraprzetworzoną ma destrukcyjny wpływ na zdrowie jelit. Produkty te są zazwyczaj ubogie w błonnik, który stanowi pożywkę dla pożytecznych bakterii jelitowych. Jego niedobór prowadzi do zaburzeń w składzie i funkcjonowaniu mikrobioty. Co więcej, liczne dodatki, takie jak emulgatory czy sztuczne słodziki, mogą uszkadzać wyściółkę jelit, prowadząc do jej rozszczelnienia.
Osłabiona bariera jelitowa pozwala na przenikanie do krwiobiegu substancji, które w normalnych warunkach nie powinny się tam znaleźć, w tym fragmentów bakterii. To z kolei aktywuje układ odpornościowy i wywołuje przewlekły stan zapalny w całym organizmie. Zjawisko to jest uznawane za jeden z kluczowych czynników ryzyka rozwoju wielu chorób cywilizacyjnych, a jego markerem we krwi bywa podwyższone stężenie białka C-reaktywnego (CRP).
Żywność przetworzona a ultraprzetworzona – kluczowe różnice, które warto znać
Warto pamiętać, że nie każde przetwarzanie żywności jest szkodliwe. Produkty przetworzone (grupa 3 w klasyfikacji NOVA) to takie, które powstały przez dodanie do żywności nieprzetworzonej prostych składników, jak sól, cukier czy olej. Przykładem może być chleb rzemieślniczy (mąka, woda, sól, drożdże) czy fasola w zalewie. Takie produkty mogą być częścią zbilansowanej diety.
Żywność ultraprzetworzona (grupa 4 NOVA) to zupełnie inna kategoria. Są to przemysłowe formuły, tworzone z tanich, wyekstrahowanych składników (np. izolatów białka, syropu glukozowo-fruktozowego, uwodornionych olejów) i zawierające niewiele lub wcale całych produktów spożywczych. Charakteryzują się długą listą składników, na której znajdują się substancje niespotykane w domowej kuchni – barwniki, emulgatory, wzmacniacze smaku czy syntetyczne aromaty. Ich celem nie jest odżywienie, lecz stworzenie trwałego, wygodnego i maksymalnie atrakcyjnego sensorycznie produktu.
https://medicalxpress.com