Żywność ultraprzetworzona dostarcza ponad połowę kalorii spożywanych w takich krajach jak Stany Zjednoczone, Kanada czy Wielka Brytania. Wcześniejsze badania wiązały jej wysokie spożycie z chorobami układu krążenia i zaburzeniami metabolicznymi. Najnowsza analiza, opublikowana 15 października 2026 roku w „JAMA Network Open”, dotyczy jej możliwego wpływu na zdrowie mózgu.
Naukowcy przeanalizowali dane 8783 osób w wieku od 35 do 69 lat, u których nie rozpoznano chorób sercowo-naczyniowych. Uczestnicy przeszli rezonans magnetyczny mózgu, a badacze ocenili również ich dietę, zawartość tkanki tłuszczowej i sprawność poznawczą.
Żywność ultraprzetworzona a zdrowie mózgu. Co odkryli naukowcy?
Produkty ultraprzetworzone stanowiły średnio 25 proc. codziennej diety uczestników. W grupie spożywającej ich najwięcej udział ten sięgał 45 proc., natomiast u osób jedzących ich najmniej wynosił 16 proc.
Różnice dotyczyły również pozostałych produktów. W pierwszej grupie warzywa, owoce, zboża i inne produkty nieprzetworzone lub przetworzone w niewielkim stopniu stanowiły 41 proc. jadłospisu. W drugiej ich udział wynosił 68 proc. Żywność ultraprzetworzona nie była więc jedynie dodatkiem do posiłków, ale często zastępowała mniej przetworzone produkty.
Wyniki rezonansu magnetycznego wykazały, że u osób jedzących najwięcej żywności ultraprzetworzonej częściej występowały oznaki uszkodzeń naczyń krwionośnych w mózgu. Uczestnicy z tej grupy mieli również średnio o 1,7 punktu procentowego wyższy udział tkanki tłuszczowej w organizmie.
Nie stwierdzono natomiast istotnych statystycznie różnic w wynikach testów oceniających pamięć i inne funkcje poznawcze.
Zmiany naczyniowe w mózgu mogą zwiększać ryzyko udaru i problemów z pamięcią
Uszkodzenia naczyń krwionośnych w mózgu nie zawsze powodują zauważalne objawy. Ich obecność wiązano jednak we wcześniejszych badaniach ze zwiększonym ryzykiem udaru oraz pogorszenia sprawności poznawczej.
Wyniki najnowszej analizy nie oznaczają, że jedzenie produktów ultraprzetworzonych bezpośrednio prowadzi do takich zmian. Badanie miało charakter przekrojowy. Oznacza to, że naukowcy ocenili dietę i stan zdrowia uczestników w jednym okresie, nie obserwując ich przez kolejne lata. Nie mogli więc ustalić, kiedy powstały wykryte nieprawidłowości ani co było ich przyczyną.
„Te ustalenia budzą niepokój, ale należy pamiętać, że występowanie związku nie dowodzi zależności przyczynowo-skutkowej” – powiedziała Michelle Routhenstein, dietetyczka specjalizująca się w profilaktyce chorób serca, która nie uczestniczyła w badaniu.
Dlaczego żywność ultraprzetworzona może niekorzystnie wpływać na mózg?
Do żywności ultraprzetworzonej zalicza się między innymi słodzone napoje, gotowe dania, pakowane przekąski i wiele rodzajów płatków śniadaniowych. Produkty te często zawierają dodatki rzadko wykorzystywane w domowej kuchni, takie jak aromaty, konserwanty czy substancje poprawiające konsystencję.
Jednym z rozważanych mechanizmów jest możliwy wpływ niektórych konserwantów na naczynia krwionośne. Znaczenie może mieć również mniejsza ilość przeciwutleniaczy w diecie, które pomagają organizmowi radzić sobie z procesami zapalnymi.
Suzanne Judd z University of Cincinnati College of Medicine, która nie uczestniczyła w badaniu, zwróciła uwagę na zawartość cukru i soli. Składniki te są często dodawane dla poprawy smaku, co może sprzyjać nadmiernemu spożyciu żywności. W konsekwencji rośnie ryzyko przybierania na wadze i rozwoju cukrzycy, która może niekorzystnie wpływać na zdrowie mózgu.
Badanie nie pozwoliło jednak ustalić, czy którykolwiek z tych mechanizmów odpowiada za zaobserwowaną zależność.
Jak ograniczyć żywność ultraprzetworzoną bez całkowitej zmiany diety?
Całkowite unikanie żywności ultraprzetworzonej jest trudne. Jak zauważa Suzanne Judd, do tej kategorii należą również niektóre jogurty i odżywki białkowe. Sam stopień przetworzenia nie przesądza więc o wartości odżywczej każdego produktu.
Ekspertka proponuje, aby zamiast koncentrować się wyłącznie na eliminowaniu określonych produktów, zwiększać udział warzyw, owoców, pełnych ziaren i wartościowych źródeł białka. Korzyści płynące z ich spożywania dla zdrowia mózgu potwierdzają wcześniejsze badania.
Michelle Routhenstein zaleca natomiast wprowadzanie niewielkich zmian, zaczynając od zastąpienia jednego regularnie spożywanego produktu bardziej wartościowym odpowiednikiem. Ważne, aby wybór uwzględniał cenę, wygodę przygotowania i codzienne przyzwyczajenia.
„Chcę, żeby ludzie czuli, że mają wpływ na swoje wybory żywieniowe, a nie kierowali się strachem” – powiedziała Routhenstein. „Zdrowe odżywianie nie oznacza konieczności przygotowywania wszystkiego od podstaw. Najważniejsze jest wypracowanie trwałych, wartościowych nawyków, które wspierają zdrowie serca i mózgu”.
5
healthline.com
