Guarana, znana botanicznie jako Paullinia cupana Kunth, jest pnącą rośliną pochodzącą z dorzecza Amazonki. Występuje przede wszystkim w Brazylii, która pozostaje największym producentem tej rośliny na świecie. Nasiona guarany od stuleci wykorzystywane były w tradycyjnej medycynie rdzennych społeczności Amazonii do zwiększania wytrzymałości organizmu oraz łagodzenia różnych dolegliwości, takich jak bóle głowy, gorączka czy skurcze mięśni.
Guarana właściwości zdrowotne – czym jest Paullinia cupana i skąd pochodzi
Jedną z najważniejszych cech guarany jest bardzo wysoka zawartość kofeiny. W nasionach tej rośliny jej stężenie może wynosić od około 2 do nawet 8 procent masy, co czyni ją jednym z najbogatszych naturalnych źródeł kofeiny. Dla porównania ziarna kawy zawierają zazwyczaj od 1 do 3 procent kofeiny. Poza kofeiną nasiona guarany zawierają również inne związki bioaktywne, takie jak teobromina, teofilina, taniny, saponiny oraz katechiny. Substancje te odpowiadają za właściwości stymulujące oraz potencjalne działanie biologiczne rośliny.
Guarana kofeina i skład fitochemiczny – dlaczego nasiona tej rośliny są tak silnym stymulantem
Analizy chemiczne pokazują, że sucha masa nasion guarany zawiera od 2,4 do 5,1 procent kofeiny. W ich składzie obecne są także niewielkie ilości teobrominy i teofiliny. Nasiona są również bogate w polifenole, których zawartość może wynosić od 5 do 14 procent. Wśród nich znajdują się skondensowane taniny oraz flawonole typu katechinowego. Badacze opisują także obecność saponin, polisacharydów śladowych oraz kwasów tłuszczowych. Związki te wpływają na sposób działania kofeiny w organizmie. Taniny i saponiny spowalniają tempo jej wchłaniania, co powoduje bardziej długotrwałe działanie stymulujące. Polifenole obecne w guaranie mogą również wzmacniać działanie antyoksydacyjne oraz termogeniczne kofeiny. Współdziałanie tych substancji sprawia, że ekstrakt z guarany jest wykorzystywany w wielu napojach energetycznych oraz suplementach diety.
Guarana działanie na mózg – wpływ na koncentrację, uwagę i pamięć
Jednym z najczęściej analizowanych obszarów działania guarany jest wpływ na funkcje poznawcze. Nasiona tej rośliny zawierają kofeinę, teobrominę oraz teofilinę, które oddziałują na ośrodkowy układ nerwowy poprzez blokowanie receptorów adenozyny. Mechanizm ten zmniejsza uczucie zmęczenia i zwiększa poziom czujności. W części badań klinicznych obserwowano poprawę nastroju, czujności oraz pamięci u osób przyjmujących preparaty zawierające guaranę. Efekty te były szczególnie widoczne w badaniach wykorzystujących preparaty łączące ekstrakt z guarany z żeń-szeniem Panax ginseng lub kompleksami witaminowo-mineralnymi. Jednocześnie systematyczny przegląd i metaanaliza opublikowane w pracy „Effect of Guarana (Paullinia cupana) on Cognitive Performance: A Systematic Review and Meta-Analysis”, której autorami są Hack B., Penna E.M., Talik T., Chandrashekhar R. oraz Millard-Stafford M., nie wykazały wyraźnej ogólnej przewagi suplementacji guaraną w zakresie funkcji poznawczych. Analiza wykazała jednak niewielką, ale powtarzalną poprawę czasu reakcji w zadaniach wymagających uwagi i pamięci. Autorzy podkreślają, że wiele wcześniejszych badań miało ograniczenia metodologiczne, takie jak małe grupy uczestników, różne dawki suplementu oraz obecność dodatkowych składników w preparatach.
Guarana a metabolizm i odchudzanie – możliwy wpływ na glukozę i lipidy
W badaniach przedklinicznych analizowano również wpływ guarany na metabolizm energetyczny organizmu. Ośmiotygodniowe podawanie nasion guarany w modelach eksperymentalnych z dietą wysokotłuszczową zapobiegało przyrostowi masy ciała oraz zwiększało zużycie tlenu i wydatkowanie energii. Badania wykazały także ograniczenie odkładania białej tkanki tłuszczowej oraz zwiększenie poziomu brunatnej tkanki tłuszczowej. Mechanizmy te były związane z aktywacją szlaków metabolicznych obejmujących między innymi białko sirtuina 1 oraz białko rozprzęgające UCP-1 poprzez kinazę AMPK. W części analiz obserwowano także zmniejszenie poziomu glukozy na czczo, triglicerydów oraz cholesterolu LDL. Jednocześnie odnotowano poprawę wrażliwości na insulinę. Badania obserwacyjne prowadzone w populacjach amazońskich wskazują również, że osoby regularnie spożywające guaranę rzadziej rozwijają nadciśnienie tętnicze, otyłość oraz zespół metaboliczny. Autorzy analiz podkreślają jednak konieczność przeprowadzenia długoterminowych badań klinicznych z udziałem ludzi.
Czy guarana jest bezpieczna – dawki, skutki uboczne i zalecenia
Bezpieczeństwo stosowania guarany jest ściśle związane z ilością spożywanej kofeiny. W analizach bezpieczeństwa wskazuje się, że dzienna dawka kofeiny nie powinna przekraczać 400 miligramów, a jednorazowa porcja powinna pozostawać poniżej 200 miligramów. Badania kliniczne, w których stosowano od 75 do 300 miligramów ekstraktu z guarany przez okres do sześciu tygodni, nie wykazały istotnych zmian parametrów życiowych ani aktywności enzymów wątrobowych.
Jednocześnie nadmierne lub długotrwałe spożycie guarany może prowadzić do działań niepożądanych takich jak bezsenność, drżenie mięśni, kołatanie serca czy wzrost ciśnienia tętniczego. Z tego powodu osoby z niekontrolowanymi chorobami sercowo-naczyniowymi, zaburzeniami lękowymi oraz kobiety w ciąży lub karmiące piersią nie powinny spożywać preparatów zawierających guaranę. W Stanach Zjednoczonych ekstrakt z nasion guarany dopuszczony jest jako dodatek do żywności o funkcji aromatyzującej. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności stosuje podobne limity dotyczące kofeiny w produktach zawierających ekstrakt z tej rośliny.
Guarana w badaniach naukowych – kierunki dalszych analiz
Naukowcy podkreślają, że obecne dane dotyczące działania guarany wymagają dalszych badań. Potrzebne są duże, wieloośrodkowe badania kliniczne prowadzone przez wiele miesięcy lub lat, obejmujące różne populacje. W przyszłych analizach planuje się także badanie interakcji polifenoli obecnych w guaranie z mikrobiomem jelitowym oraz elementami osi jelitowo-mózgowej. Istotnym problemem pozostaje także duża zmienność składu ekstraktów roślinnych. Badania wykazały, że zawartość kofeiny i flawonoidów w różnych preparatach może się znacząco różnić, a nieścisłości w oznaczeniach na etykietach mogą sięgać nawet 30 procent. Z tego powodu naukowcy wskazują na potrzebę standaryzacji ekstraktów oraz dokładniejszych analiz biodostępności składników aktywnych guarany.
