Suplementy z antyoksydantami nie zawsze chronią przed rakiem. W dużych dawkach mogą szkodzić

Wiele osób sięga po suplementy z antyoksydantami z myślą o ochronie przed chorobami. Problem w tym, że przeciwutleniacze w dużych dawkach, przyjmowane w kapsułkach, mogą działać inaczej niż te z jedzenia. W praktyce to dieta bogata w warzywa i owoce częściej łączy się z korzyściami, a rutynowa suplementacja u osób zdrowych nie ma potwierdzonej skuteczności w profilaktyce nowotworów.

Ręce osoby krojącej pomidory na desce. Obok owoce, warzywa i kapsułki. O diecie antyrakowej czytaj na Poradnik Zdrowie.
Autor: Zdjęcie poglądowe/ Wygenerowane przez AI Dłonie przygotowujące świeże owoce i warzywa na drewnianej desce w nowoczesnej kuchni.
  • Badania naukowe nie potwierdzają skuteczności suplementacji antyoksydantami w zapobieganiu chorobom nowotworowym u osób zdrowych
  • Według National Cancer Institute nadmiar beta-karotenu zwiększa ryzyko raka płuc u osób palących papierosy
  • Analiza danych od 2 milionów osób potwierdza, że dieta bogata w warzywa wyraźnie sprzyja zdrowiu
  • Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH zaleca spożywanie minimum 400 gramów warzyw i owoców każdego dnia
  • Co to są antyoksydanty i jak działają w organizmie?

    Antyoksydanty, czyli przeciwutleniacze, pomagają neutralizować wolne rodniki. Gdy w organizmie jest ich zbyt dużo, może dojść do stresu oksydacyjnego, czyli przewagi procesów uszkadzających nad mechanizmami obronnymi. W publikacji w czasopiśmie "Cell Communication and Signaling" opisano, że taki stan może uszkadzać elementy komórek, w tym białka, tłuszcze i DNA.

    Wolne rodniki mogą uszkadzać materiał genetyczny i sprzyjać powstawaniu mutacji. Gdy takich zmian jest dużo, komórki mogą wymykać się spod kontroli i zacząć dzielić się w sposób nieprawidłowy. Stąd pytanie, które wraca w badaniach: czy suplementy z antyoksydantami rzeczywiście mogą zmniejszać ryzyko nowotworów.

    Antyoksydanty

    Dlaczego warzywa i owoce są lepszym źródłem antyoksydantów niż suplementy?

    Badania obserwacyjne pokazują, że osoby jedzące dużo warzyw i owoców rzadziej chorują, także na nowotwory i choroby serca. National Center for Complementary and Integrative Health opisuje analizę 95 badań z udziałem ponad 2 milionów osób, w której wyższe spożycie warzyw i owoców wiązało się z lepszym stanem zdrowia. To nadal nie oznacza, że ten efekt da się „przenieść” na kapsułkę z jedną witaminą.

    Korzyści mogą wynikać z całego zestawu związków obecnych w roślinach, a nie z jednej wyizolowanej witaminy. Do tego osoby jedzące dużo warzyw często mają też inne zdrowe nawyki, które wpływają na ryzyko chorób. Dlatego wnioski z badań częściej wspierają dietę jako całość, a nie pojedynczą pigułkę.

    Kto powinien uważać na suplementy z antyoksydantami?

    Wysokie dawki antyoksydantów w suplementach nie zawsze są bezpieczne i czasem mogą przynieść efekt odwrotny do oczekiwanego. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z grup ryzyka, bo w ich przypadku część witamin może działać niekorzystnie. Najczęściej wymienia się:

    • osoby palące papierosy
    • byli palacze
    • mężczyźni dbający o zdrowie prostaty
    • osoby narażone zawodowo na kontakt z azbestem

    U osób palących papierosy przyjmowanie beta-karotenu w dawkach od 20 do 50 mg dziennie może zwiększać ryzyko raka płuc. National Cancer Institute podaje też dane z badania SELECT: u mężczyzn przyjmujących witaminę E w dużych dawkach odnotowano więcej przypadków raka prostaty niż u tych, którzy jej nie stosowali. To sygnał, że wysokie dawki witamin w suplementach mogą szkodzić.

    Czy suplementy z antyoksydantami zmniejszają ryzyko raka? Co mówią badania?

    Przeprowadzono 9 dużych badań klinicznych, które sprawdzały, czy suplementy mogą chronić przed nowotworami. Według National Cancer Institute nie wykazano w nich, aby suplementacja przeciwutleniaczami zapobiegała rakowi u osób zdrowych. Część projektów, m.in. CARET i SELECT, przerwano wcześniej.

    Badania kończono wcześniej, gdy nie było korzyści albo pojawiały się sygnały działań niepożądanych. W Physicians' Health Study II nie odnotowano spadku zachorowań na raka prostaty ani inne nowotwory przy suplementacji witaminami E i C. W badaniu SU.VI.MAX początkowy efekt u mężczyzn nie utrzymał się po zakończeniu suplementacji.

    Jak dbać o zdrowie na co dzień bez suplementów z antyoksydantami?

    Publikacja "Normy żywienia dla populacji Polski" przygotowana przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH wskazuje, że u osób zdrowych nie ma uzasadnienia do rutynowego stosowania suplementów z antyoksydantami. W praktyce podstawą jest zbilansowana dieta, która dostarcza różnych składników odżywczych razem z posiłkiem. Warto opierać jadłospis na produktach takich jak:

    • sezonowe warzywa i owoce o intensywnych kolorach
    • pełnoziarniste kasze i pieczywo
    • orzechy, nasiona i dobrej jakości oleje roślinne
    • kiszonki i naturalne przyprawy

    Zalecane jest, aby każdego dnia zjadać co najmniej 400 g warzyw i owoców, najlepiej w kilku porcjach. Suplementacja witaminami A i E oraz beta-karotenem bez wyraźnego zalecenia lekarza może być ryzykowna. Na ryzyko nowotworów wpływają też codzienne nawyki, takie jak unikanie używek, regularna aktywność fizyczna i badania profilaktyczne.

    Źródła: