Co to są antyoksydanty i jak działają w organizmie?
Antyoksydanty, czyli przeciwutleniacze, pomagają neutralizować wolne rodniki. Gdy w organizmie jest ich zbyt dużo, może dojść do stresu oksydacyjnego, czyli przewagi procesów uszkadzających nad mechanizmami obronnymi. W publikacji w czasopiśmie "Cell Communication and Signaling" opisano, że taki stan może uszkadzać elementy komórek, w tym białka, tłuszcze i DNA.
Wolne rodniki mogą uszkadzać materiał genetyczny i sprzyjać powstawaniu mutacji. Gdy takich zmian jest dużo, komórki mogą wymykać się spod kontroli i zacząć dzielić się w sposób nieprawidłowy. Stąd pytanie, które wraca w badaniach: czy suplementy z antyoksydantami rzeczywiście mogą zmniejszać ryzyko nowotworów.
Dlaczego warzywa i owoce są lepszym źródłem antyoksydantów niż suplementy?
Badania obserwacyjne pokazują, że osoby jedzące dużo warzyw i owoców rzadziej chorują, także na nowotwory i choroby serca. National Center for Complementary and Integrative Health opisuje analizę 95 badań z udziałem ponad 2 milionów osób, w której wyższe spożycie warzyw i owoców wiązało się z lepszym stanem zdrowia. To nadal nie oznacza, że ten efekt da się „przenieść” na kapsułkę z jedną witaminą.
Korzyści mogą wynikać z całego zestawu związków obecnych w roślinach, a nie z jednej wyizolowanej witaminy. Do tego osoby jedzące dużo warzyw często mają też inne zdrowe nawyki, które wpływają na ryzyko chorób. Dlatego wnioski z badań częściej wspierają dietę jako całość, a nie pojedynczą pigułkę.
Kto powinien uważać na suplementy z antyoksydantami?
Wysokie dawki antyoksydantów w suplementach nie zawsze są bezpieczne i czasem mogą przynieść efekt odwrotny do oczekiwanego. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z grup ryzyka, bo w ich przypadku część witamin może działać niekorzystnie. Najczęściej wymienia się:
- osoby palące papierosy
- byli palacze
- mężczyźni dbający o zdrowie prostaty
- osoby narażone zawodowo na kontakt z azbestem
U osób palących papierosy przyjmowanie beta-karotenu w dawkach od 20 do 50 mg dziennie może zwiększać ryzyko raka płuc. National Cancer Institute podaje też dane z badania SELECT: u mężczyzn przyjmujących witaminę E w dużych dawkach odnotowano więcej przypadków raka prostaty niż u tych, którzy jej nie stosowali. To sygnał, że wysokie dawki witamin w suplementach mogą szkodzić.
Czy suplementy z antyoksydantami zmniejszają ryzyko raka? Co mówią badania?
Przeprowadzono 9 dużych badań klinicznych, które sprawdzały, czy suplementy mogą chronić przed nowotworami. Według National Cancer Institute nie wykazano w nich, aby suplementacja przeciwutleniaczami zapobiegała rakowi u osób zdrowych. Część projektów, m.in. CARET i SELECT, przerwano wcześniej.
Badania kończono wcześniej, gdy nie było korzyści albo pojawiały się sygnały działań niepożądanych. W Physicians' Health Study II nie odnotowano spadku zachorowań na raka prostaty ani inne nowotwory przy suplementacji witaminami E i C. W badaniu SU.VI.MAX początkowy efekt u mężczyzn nie utrzymał się po zakończeniu suplementacji.
Jak dbać o zdrowie na co dzień bez suplementów z antyoksydantami?
Publikacja "Normy żywienia dla populacji Polski" przygotowana przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH wskazuje, że u osób zdrowych nie ma uzasadnienia do rutynowego stosowania suplementów z antyoksydantami. W praktyce podstawą jest zbilansowana dieta, która dostarcza różnych składników odżywczych razem z posiłkiem. Warto opierać jadłospis na produktach takich jak:
- sezonowe warzywa i owoce o intensywnych kolorach
- pełnoziarniste kasze i pieczywo
- orzechy, nasiona i dobrej jakości oleje roślinne
- kiszonki i naturalne przyprawy
Zalecane jest, aby każdego dnia zjadać co najmniej 400 g warzyw i owoców, najlepiej w kilku porcjach. Suplementacja witaminami A i E oraz beta-karotenem bez wyraźnego zalecenia lekarza może być ryzykowna. Na ryzyko nowotworów wpływają też codzienne nawyki, takie jak unikanie używek, regularna aktywność fizyczna i badania profilaktyczne.
Źródła:
- Cell Communication and Signaling
- National Cancer Institute
- National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), National Institutes of Health
- National Cancer Institute (NCI), PDQ® Cancer Prevention Overview (Health Professional Version)
- Normy żywienia dla populacji Polski — Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy